Hipoglikemia - objawy, pierwsza pomoc i badania

Nagle pojawiające się drżenie rąk, zimny pot, osłabienie albo dziwne zachowanie mogą oznaczać spadek poziomu glukozy we krwi. Hipoglikemia wymaga szybkiej reakcji, szczególnie u seniorów, osób leczonych insuliną i tych, u których objawy bywają mylone z przemęczeniem, udarem lub problemami z pamięcią. Wyjaśniam, czym jest ten stan, jakie wartości glukozy są niepokojące, jak udzielić pomocy i jakie badania pomagają znaleźć przyczynę.

Co to jest hipoglikemia i jakie wartości są niebezpieczne

Hipoglikemia, nazywana potocznie niedocukrzeniem, to stan, w którym stężenie glukozy we krwi spada zbyt nisko. Glukoza jest paliwem dla mózgu, dlatego jej niedobór może szybko wpływać na myślenie, koordynację ruchów i świadomość. Najczęściej problem dotyczy osób z cukrzycą przyjmujących insulinę lub niektóre leki obniżające cukier, ale może pojawić się także bez rozpoznanej cukrzycy.

W praktyce diabetologicznej za sygnał ostrzegawczy przyjmuje się poziom poniżej 70 mg/dl, czyli poniżej 3,9 mmol/l. Wynik poniżej 54 mg/dl, czyli 3,0 mmol/l, oznacza klinicznie istotną hipoglikemię i wymaga natychmiastowego działania. Ciężki epizod rozpoznaje się jednak nie tylko po liczbie. Jeżeli chory potrzebuje pomocy drugiej osoby, mamy do czynienia z ciężkim niedocukrzeniem, niezależnie od wyniku glukometru.

Nie każdy niski wynik oznacza tę samą sytuację. Osoba, która przez długi czas miała wysokie cukry, może źle się czuć już przy gwałtownym spadku glikemii, nawet gdy pomiar nie pokazuje jeszcze 70 mg/dl. Z drugiej strony część osób, zwłaszcza po wielu epizodach, przestaje odczuwać sygnały ostrzegawcze. To tak zwana nieświadomość hipoglikemii, która zwiększa ryzyko nagłego omdlenia.

Jak rozpoznać spadek cukru, także u seniora

Początkowe objawy wynikają z reakcji organizmu na niedobór glukozy. Pojawiają się między innymi nagły głód, drżenie rąk, zimne poty, bladość, niepokój, rozdrażnienie, kołatanie serca i mrowienie wokół ust. Chory może mówić, że czuje się „słabo”, choć chwilę wcześniej funkcjonował normalnie.

Gdy poziom cukru spada dalej, zaczyna cierpieć układ nerwowy. Mogą wystąpić zaburzenia widzenia, trudności z mówieniem, dezorientacja, senność, problemy z chodzeniem, drgawki i utrata przytomności. U osoby starszej taki obraz łatwo pomylić z demencją, udarem albo zwykłym zasłabnięciem. Nagła zmiana zachowania zawsze zasługuje na uwagę.

Samopoczucie nie zastępuje pomiaru. Jeżeli to możliwe, najpierw sprawdzam glikemię, ale przy wyraźnych objawach nie opóźniam pomocy tylko dlatego, że nie ma glukometru pod ręką. Po umyciu i osuszeniu dłoni warto powtórzyć zaskakująco niski wynik, ponieważ resztki jedzenia na palcu albo błąd pomiaru mogą go zafałszować.

Dlaczego dochodzi do hipoglikemii

U osoby z cukrzycą najczęściej przyczyną jest zbyt duża dawka insuliny lub leku w stosunku do ilości zjedzonego posiłku. Ryzyko rośnie po pominięciu śniadania, opóźnieniu obiadu, wymiotach, biegunce albo zjedzeniu mniejszej porcji niż zwykle. Problem może pojawić się również wtedy, gdy lek przyjęto o stałej porze, ale posiłek został przesunięty.

Spadek glukozy może wywołać także wysiłek fizyczny, zwłaszcza dłuższy spacer, praca w ogrodzie lub ćwiczenia wykonane kilka godzin po posiłku. U seniora znaczenie ma nawet aktywność, która wcześniej nie była odczuwana jako wysiłek. Alkohol dodatkowo utrudnia wątrobie uwalnianie glukozy i może spowodować niedocukrzenie w nocy lub wiele godzin po wypiciu.

Nie każdy lek przeciwcukrzycowy działa tak samo. Metformina stosowana samodzielnie zazwyczaj nie powoduje hipoglikemii, natomiast większe ryzyko wiąże się z insuliną oraz pochodnymi sulfonylomocznika. Nie należy samodzielnie odstawiać ani zmieniać dawki leku, nawet jeśli epizody się powtarzają. Trzeba zapisać godzinę, poziom cukru, posiłek, aktywność i przyjęte leki, a potem omówić te dane z lekarzem.

U osoby bez cukrzycy przyczyną mogą być między innymi długie przerwy między posiłkami, niedożywienie, choroby wątroby lub nerek, zaburzenia hormonalne, przebyta operacja bariatryczna albo rzadkie zaburzenia wydzielania insuliny. Objawy po słodkim posiłku bywają określane jako hipoglikemia reaktywna, ale nie powinno się rozpoznawać jej wyłącznie na podstawie senności czy drżenia po jedzeniu.

Co zrobić podczas epizodu niedocukrzenia

Jeśli osoba jest przytomna, logicznie odpowiada i może bezpiecznie połykać, należy podać około 15 g szybko działających węglowodanów. Może to być glukoza w tabletkach zgodnie z dawką podaną na opakowaniu, około 150-200 ml zwykłego soku lub słodkiego napoju, który nie jest oznaczony jako „light”, albo cukier rozpuszczony w niewielkiej ilości wody.

1. Przerwij aktywność i posadź chorego w bezpiecznym miejscu.
2. Zmierz glikemię, jeśli jest dostępny glukometr.
3. Podaj szybko działający cukier, o ile chory jest przytomny i połyka bez trudności.
4. Odczekaj 10-15 minut i wykonaj ponowny pomiar.
5. Jeśli wynik nadal jest niski albo objawy nie ustępują, podaj kolejną porcję i ponownie sprawdź poziom glukozy.
6. Po poprawie podaj małą przekąskę zawierającą węglowodany złożone, na przykład kanapkę, krakersy lub zaplanowany posiłek.

Czekolada, baton albo tłuste ciastko nie są najlepszym wyborem na początku, ponieważ tłuszcz spowalnia wchłanianie cukru. To częsty błąd, który wygląda rozsądnie, ale może opóźnić poprawę. Najlepiej mieć przy sobie tabletki glukozy lub mały sok, bo łatwo określić ich ilość i szybko je podać.

Jeżeli chory jest nieprzytomny, ma drgawki, nie może połykać albo zachowuje się skrajnie nietypowo, nie wolno wlewać mu słodkiego napoju do ust ani wkładać jedzenia między zęby. Należy zadzwonić pod 112, ułożyć osobę oddychającą w pozycji bocznej bezpiecznej i kontrolować oddech. Glukagon można podać tylko wtedy, gdy jest dostępny i opiekun wie, jak go zastosować.

Objawy jednostronnego osłabienia, opadnięcia kącika ust, nagłej trudności w mówieniu lub silnego bólu w klatce piersiowej traktuję jak sygnał alarmowy, nawet gdy chory ma cukrzycę. Niedocukrzenie może współistnieć z innym stanem nagłym, a poprawa po cukrze nie powinna opóźniać wezwania pomocy.

Jak wygląda diagnostyka hipoglikemii

Jednorazowy niski wynik nie zawsze wyjaśnia problem. Lekarz zbiera informacje o porze epizodu, związku z posiłkiem, wysiłku, alkoholu i przyjmowanych lekach. Pomocny jest dzienniczek glikemii, w którym zapisuje się także objawy oraz to, co zostało zjedzone przed spadkiem cukru.

W przypadku osoby z cukrzycą diagnostyka często obejmuje przegląd schematu leczenia, pomiary glukometrem oraz analizę danych z systemu ciągłego monitorowania glikemii. Powtarzające się nocne spadki, epizody po zmianie dawki leku lub brak typowych objawów mogą wymagać szybkiej korekty leczenia przez diabetologa.

U osoby bez cukrzycy lekarz może szukać tak zwanej triady Whipple’a. Obejmuje ona typowe objawy, potwierdzony niski poziom glukozy w czasie ich występowania oraz ustąpienie dolegliwości po podniesieniu cukru. Dlatego nie warto wykonywać na własną rękę wielu przypadkowych badań ani wyciągać wniosków z pojedynczego pomiaru domowego.

Zakres badań zależy od sytuacji. Może obejmować glukozę, insulinę, peptyd C, parametry pracy wątroby i nerek, a czasem hormony. Przy podejrzeniu hipoglikemii reaktywnej lekarz może zaproponować monitorowanie glikemii lub próbę diagnostyczną dopasowaną do objawów. Test obciążenia glukozą nie jest uniwersalnym badaniem na każdy rodzaj niedocukrzenia i powinien być zlecany z konkretnego powodu.

Jak ograniczyć ryzyko kolejnych spadków

Najwięcej daje powtarzalność. Regularne posiłki, rozsądne porcje węglowodanów, nawodnienie i planowanie wysiłku pomagają uniknąć sytuacji, w której lek działa, a organizm nie otrzymuje wystarczającej ilości energii. Nie chodzi o ciągłe podjadanie ani jedzenie dużej ilości słodyczy, tylko o dopasowanie posiłków i leczenia do codziennego rytmu.

• Nie pomijaj posiłków po przyjęciu insuliny lub leku, który może wywołać hipoglikemię.
• Mierz cukier przed dłuższym wysiłkiem i po nim, jeśli takie zalecenie otrzymałeś.
• Noś przy sobie glukozę, sok lub inne szybko działające źródło cukru.
• Ustal z rodziną, jak rozpoznać ciężkie niedocukrzenie i kiedy dzwonić pod 112.
• Zapytaj lekarza o glukagon, jeśli występują ciężkie lub powtarzające się epizody.
• Nie prowadź samochodu ani nie obsługuj urządzeń, gdy pojawiają się objawy spadku glikemii.

W przypadku seniora dobrze sprawdza się prosty plan zapisany na kartce. Powinien zawierać listę leków, zwykłe objawy, docelowy sposób reagowania i numer do bliskiej osoby. Według zaleceń Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego nawracające lub ciężkie hipoglikemie powinny skłonić do oceny całego leczenia, a nie tylko do doraźnego podawania większej ilości cukru.

Jeśli niedocukrzenie pojawia się często, po przebudzeniu, po konkretnym leku albo bez żadnego wyraźnego powodu, umów konsultację. Powtarzalność jest informacją diagnostyczną, a nie czymś, co trzeba po prostu zaakceptować.

Jedna zasada, która może zapobiec poważnym powikłaniom

Najważniejsze jest szybkie rozpoznanie i bezpieczne działanie. Przytomnej osobie podaj szybko działające węglowodany, po kilkunastu minutach sprawdź efekt, a osobie nieprzytomnej nie podawaj nic doustnie i wezwij pomoc. Jeżeli epizody wracają, trzeba szukać przyczyny razem z lekarzem, ponieważ dobrze dobrane leczenie i prosty plan dla bliskich zwykle znacząco zmniejszają ryzyko kolejnego zdarzenia.